ISM — Thống nhất Hình-Ý

Hình vị có thể chia thành tiền tố, gốc từ, hậu tố và nguyên âm nối.

Do tiền tố và hậu tố ít, mà gốc từ lại nhiều, nên có thể thuộc lòng tiền tố và hậu tố, rồi theo thời gian dần dần tích lũy gốc từ. Tiền tố và gốc từ mỗi loại mang một ý nghĩa nguyên thủy nhất định, còn hậu tố dùng để thay đổi từ loại. Thông qua việc phân tách tiền tố, gốc và hậu tố của một từ bằng gạch nối, ý nghĩa nguyên thủy của từ trở nên rõ ràng; một từ vốn trông như một chỉnh thể không thể chia tách, nay phân rã thành các thành phần hữu cơ thống nhất. Như vậy có thể suy ra ý nghĩa đại khái của từ từ tiền tố và gốc, và xác định chính xác từ loại của nó từ hậu tố. Hậu tố thường được hình thành qua sự kết hợp và biến đổi của hai hay nhiều hậu tố; các hậu tố bội này cũng được phân tách, để bộc lộ quá trình biến đổi từ loại của từ.

Gốc từ (root)

Do gốc từ rất nhiều, dưới đây chỉ liệt kê một phần nhỏ các gốc thường gặp nhất. Để biết thêm, xem từ điển gốc từ chuyên ngành.

Tổng hợp các gốc từ thường gặp nhất:

ag, act = làm, tạo ra; agr = ruộng đồng; am = tình yêu; anim = tinh thần, linh hồn, sự sống; ann, enn = năm; astro = ngôi sao; audi = nghe; bell = chiến tranh; bio = sự sống, sinh vật; brev = ngắn; ced = đi; cent = trăm; center, centr = trung tâm; cid, cis = giết, cắt; claim, clam = kêu, hô; clar = rõ ràng; clud, clos = đóng; cogn = biết, nhận biết; cord = tim; cosm = vũ trụ, thế giới; cred = tin; cur, cours = chạy; cycl = vòng, tròn; di = ngày; dict = nói; duc, duct = dẫn; ed = ăn; fact = làm; fer = mang, đem; flu = chảy; form = hình, hình dạng; fract, frag = phá, gãy; fus = rót, đúc; gen = nguồn gốc; geo = đất; grad = bước, đi; gram = viết, ghi chép; graph = viết, vẽ; gress = bước đi; hap = tình cờ, may mắn; hospit = khách; insul = hòn đảo; hydra = nước; ject = ném; junct = nối, kết nối; lect, leg, lig = chọn, tập hợp; lev = nâng; liber = tự do; lingu = ngôn ngữ; liter = chữ cái; loc = nơi chốn; log = lời, từ; loqu = nói; manu = tay; medi = giữa; memor = trí nhớ; milit = lính; min = nhỏ, ít; mob, mot, mov = di chuyển; mort = chết; nov = mới; numer = số; oper = làm việc; opt = ánh sáng; path = cảm giác, bệnh; pel = đẩy, thúc đẩy; pend, pen = treo; phon = âm thanh; plen = đầy; pon, pos = đặt; popul = dân; port = mang; prim = đầu tiên; psych = tâm trí; pur = trong sạch; rect = thẳng; rid, ris = cười; rupt = đứt, gãy; scend, scens, scent = trèo; sci = biết; sens, sent = cảm giác; sol = mặt trời; spec = nhìn; spir = thở, sự sống; tact, tang, tag = chạm; tail = cắt; tain, ten, tin = giữ, chứa; tect = che phủ; tele = xa; tend, tens, tent = duỗi, căng; text = dệt; therm = nhiệt, nóng; tor, tort = xoay, vặn; tract = kéo, lôi; un, uni = một; ut = dùng; vac, van = trống; vari = thay đổi; ven = đến; vert, vers = xoay, lật; vid, vis = nhìn; vit, viv = sống; volv = lăn; wis, wit = biết

Tiền tố

Dưới đây phân loại các tiền tố thường gặp và các biến thể của chúng, để tiện ghi nhớ. Các tiền tố liệt kê ở đây là các tiền tố thông dụng, không đại diện cho toàn bộ tiền tố. Bảng 15 cho thấy tiền tố và quy tắc biến thể của chúng; Bảng 16 cho thấy các tiền tố chỉ số.

Hình thức thường gặp nhất của biến thể tiền tố là “đồng hóa tiền tố”, nghĩa là chữ cái phụ âm cuối của tiền tố được đồng hóa để phù hợp với chữ cái đầu của gốc, nhằm tạo thuận lợi cho phát âm trôi chảy.

Bảng 15 — Tiền tố và quy tắc biến thể của chúng

Tiền tố	Biến thể	Ý nghĩa
in-	trở thành il-, ir-, i- trước l, r, gn trở thành im- trước b, m, p	trong, không
ad-	đồng hóa thành ab, af, ag, al, an, ap, ar, as, at trước b, f, g, l, n, p, r, s, t trở thành ac- trước c, k, q	xa, không, mạnh
con-	trở thành co- trước h, gn và nguyên âm trở thành col- trước l trở thành cor- trước r trở thành com- trước b, m, p	cùng nhau
en-	trở thành em- trước b, m, p	trong, mạnh
ex-	trở thành ef- trước f trở thành e- trước b, c, d, g, j, l, m, n, r, v extra-, exo-	ra ngoài
ob-	trở thành oc-, of-, op- trước c, f, p	chống, ngược
syn-	trở thành sym- trước b, m, p trở thành syl-, syr- trước l, r trở thành sy- trước s, z mất n trước nguyên âm	cùng, giống
sub-	trở thành suc-, suf-, sug-, sum-, sup-, sur- trước c, f, g, m, p, r	dưới
a-	trở thành an- trước nguyên âm hoặc phụ âm h	không, mạnh
ne-	trở thành n- trước nguyên âm trở thành neg- trước các gốc bắt đầu bằng l	không
per-	trở thành pel- trước l.	xuyên qua, trọn
dis-	trở thành dif- trước f.	ra khỏi, không
inter-	intra-, intro- trở thành intel- trước l.	giữa
contra-	biến thể contre-, contro	chống, không
se-	trở thành sed- trước nguyên âm.	tách ra
Bỏ chữ cái cuối	multi-, myria-, octa-, cata-, para-, endo-, ento-, penta-, quinque-, tetra- bỏ chữ cái cuối của tiền tố trước nguyên âm. anti- mất i trước nguyên âm hoặc h apo-, epi- bỏ chữ cái cuối trước các gốc bắt đầu bằng h

Bảng 16 — Tiền tố chỉ số

Một	Hai	Ba	Bốn	Năm	Sáu	Bảy	Tám
uni- mono-	bi- di- amphi-	tri-	quadr- quart- tetra-	quinque- pent-	sex- hexa-	sept- hept-	octa-

Chín	Mười	Nửa	Nhiều	Trăm	Nghìn	Vi mô	Vĩ mô
non- enne-	deci- deca-	semi- demi- hemi- quasi-	multi- poly-	cent- hecto-	chili- kilo-	milli- mini- micro-	macro-

Các tiền tố thường gặp khác ngoài các tiền tố trong Bảng 15 và Bảng 16 được liệt kê dưới đây:

ante- = trước, phía trước; auto- = tự; be- = làm cho; bene- = tốt; by- = bên, thay thế; circum- = quanh; counter- = ngược, chống; de- = mạnh (xuống, xoá); dia- = xuyên; endo- = trong; eu- = tốt, đẹp; fore- = trước; hetero- = khác; holo- = toàn; homo- = giống, cùng; hyper- = trên, vượt; hypo- = dưới; infra- = dưới; iso- = bằng, đều; mal-/male- = xấu; meta- = vượt, thay đổi; mis- = sai; neo- = mới; non- = không; omni- = tất cả; out- = ra; over- = trên, quá; paleo- = cổ; pan- = toàn, tất cả; para- = bên cạnh; pen-/pene- = gần; peri- = quanh; poly- = nhiều; post- = sau; pre- = trước; pro- = tiến, trước; proto- = đầu tiên, nguyên; pseudo- = giả; re- = lại; retro- = lùi, ngược; sino- = Trung Quốc; step- = kế; stereo- = cứng, rắn; super- = trên, siêu; supra- = trên; trans- = xuyên, qua; tele- = xa; ultra- = vượt; under- = dưới; vice- = thay; with- = ngược, lại

Hậu tố

Dưới đây phân loại các hậu tố thường gặp theo từ loại, để tiện ghi nhớ. Các hậu tố liệt kê ở đây là các hậu tố thông dụng.

Các hậu tố thường gặp, phân loại theo từ loại:

Danh từ
- Người, vật: ain, aire, an, i-an, ant, ar, ard, art, ary, ate, at-or, ee, eer, en, enne, ent, er, ese, ess, eur, fi-er, herd, ic-i-an, ier, ist, ist-er, ite, it-or, ive, log-ist, man, on, or, our, ster, y, yer
- Danh từ trừu tượng: abili-ty, ibi-li-ty, ace, acy, aci-ty, ac-le, ade, age, al, al-ity, ance, ancy, ane-i-ty, ary, ari-an, at-ion, ence, ency, e-th, cy, dom, f-ic-at-ion, hood, ia, ic(s), ice, i-li-ty, ise, ing, (s/t)ion, ism, asm, it-ion, itude, iv-ity, iz-at-ion, logy, (i)um, ment, mony, ness, our, or, os-i-ty, ry, ship, th, ty, ety, ity, ure, y
- Địa điểm: ace, age, ary, dom, ery, ory, ari-um, ori-um, um, y
- Vật nhỏ (chỉ nhỏ): cle, el, le, en, in, et, ette, kin, let, ling, ule, ie, y
Tính từ

ace-ous, aci-ous, able, ible, al, i-al, an, i-an, ant, ane-ous, ent, ar, ari-an, ary, ate, at-ic, at-ive, at-ory, ete, et-ic, ute, ed, en, e-ous, ern, ese, est, (i)f-ic, fold, ful, ic, ic-al, ic-ity, id, ile, ine, ing, ior, ique, i-ous, it-i-ous, it-ive, esque, ish, ist-ic, ist-ic-al, ite, ive, less, like, log-ic-al, ly, most, ory, ous, proof, some, u-al, ular, ward, y
Trạng từ

ably, ibly, al-ly ence, est, ling, long, ly, s, ward(s), way(s), wise
Động từ

ate, en, er, esce, fy, ish, ize, ise, le
Hậu tố khác

ast, end, and, act, it

Nguyên âm nối

Khi một gốc kết thúc bằng phụ âm kết hợp với một hậu tố bắt đầu bằng phụ âm, việc thiếu nguyên âm sẽ cản trở phát âm trôi chảy, nên người ta thường thêm một nguyên âm nối — -a-, -e-, -i-, -o- hoặc -u- — để làm chất kết nối. Việc sử dụng các nguyên âm nối này khá tùy ý, không theo quy tắc. Một số gốc thường được theo sau bởi một nguyên âm nối cố định, vì mục đích ghi nhớ có thể coi như một phần của gốc, như -i- của gốc agri-. Đôi khi nguyên âm nối hòa với hậu tố; ví dụ trong artificial, sự phân tách đầy đủ nhất là art-i-f-ic-i-al (art là gốc; i thứ nhất và thứ ba là nguyên âm nối; f là hình thức mà fy nhận sau khi trở thành fi và mất i), mặc dù thông thường chỉ phân tách art-if-ic-ial. Một ví dụ khác là institution, sự phân tách đầy đủ nhất của nó là in-stit-u-t-i-on (in là tiền tố; stit là gốc; u và i là nguyên âm nối; on là hậu tố), mặc dù thông thường phân tách in-stit-ut-ion, in-stitu-tion, in-stitut-ion hoặc in-stit-u-tion, tùy sở thích cá nhân.

Khi ghi nhớ từ, nên cố gắng phân biệt nguyên âm nối với phần còn lại của từ và dành cho chúng sự chú ý đáng mức; điều đó làm cho lỗi chính tả ít xảy ra hơn.

Biến đổi hậu tố

Đa số học sinh biết rằng thêm -ly vào tính từ để tạo trạng từ; thêm -ing và -ed vào động từ để thay đổi thì; và thêm -er và -est vào tính từ để tạo so sánh hơn và so sánh nhất. Nhưng đa số học sinh không biết cách sử dụng các hậu tố khác, hoặc không nắm vững một cách đầy đủ và hệ thống việc sử dụng toàn bộ hậu tố và biến thể của chúng. Trên thực tế, biến đổi hậu tố trông có vẻ phức tạp, nhưng thực ra khá đơn giản: tất cả đều là sự kết hợp của ba quy tắc dưới đây và năm nguyên âm nối.

Quy tắc biến thể của hậu tố:

Đổi y thành i: Một hình vị kết thúc bằng y, khi thêm một hậu tố khác thì đổi y thành i; nếu hậu tố này bắt đầu bằng i, thì chỉ giữ lại một i duy nhất.
Bỏ e: Khi thêm một hậu tố bắt đầu bằng nguyên âm hoặc bán nguyên âm sau chữ cái e câm, thì bỏ e; khi thêm hậu tố bắt đầu bằng phụ âm, thì giữ e. Tuy nhiên, như trong changeable, giữ e để ngăn g thay đổi âm. (Do e câm cuối từ đóng vai trò dấu hiệu phân biệt âm mở và âm đóng, nên việc bỏ nó đôi khi có thể gây nhầm lẫn giữa âm mở và âm đóng — cần cẩn thận.)
Nhân đôi: Một âm tiết đóng mang trọng âm kết thúc bằng một chữ cái nguyên âm duy nhất cộng với một chữ cái phụ âm có thể nhân đôi, sẽ nhân đôi phụ âm cuối đó khi thêm một số hậu tố bắt đầu bằng nguyên âm, -y hoặc -le (các hậu tố nhân đôi thường gặp nhất được cho trong Bảng 18). Ví dụ: app-le (âm tiết đóng mang trọng âm, nhân đôi); tab-le (âm tiết mở mang trọng âm, không nhân đôi); happ-y (âm tiết đóng mang trọng âm, nhân đôi).

Ngược lại, việc có nhân đôi hay không có thể được dùng để xác định xem chữ cái nguyên âm phía trước nằm trong âm tiết mở hay đóng.

Chữ cái phụ âm có thể nhân đôi: B, C, D, F, G, L, M, N, P, R, S, T, Z. Chữ cái phụ âm không thể nhân đôi: H, J, K, Q, V, W, X, Y. Trong các từ bắt đầu bằng qu, u được phát âm là [w] và coi là phụ âm; ví dụ quitting nhân đôi t.

Chữ cái phụ âm C có thể nhân đôi thành cc hoặc ck tùy theo chữ cái nguyên âm theo sau.

Chú ý phân biệt: Sự đồng hóa tiền tố không phải là nhân đôi, như trong affect; và một số từ bản thân đã chứa chữ cái nhân đôi, không phải do nhân đôi, như trong ill, bill, billion, passage.

Bảng 18 — Các hậu tố thường gặp có nhân đôi phụ âm

	Hậu tố nhân đôi phụ âm
A	-å, -år, -årẏ, -ȧage,
E	-ēe, -e̊r, -e̊rẏ, -ed, -est, -ėy, (sau n/r)-e̊l, -e̊n,
I,Y	-ẏ, -i- (biến đổi từ -y), -ing
O	-ō, (sau l/r)-ōw, -o̊r/-o̊ur, -o̊n, -o̊m, -o̊rẏ
L	-le

Dưới đây là một số ví dụ về biến đổi hậu tố, tuy không phải là danh sách đầy đủ; phần ví dụ từ sẽ cho thấy rõ các biến đổi khác nhau của hậu tố và sự thay đổi từ loại của chúng.

-u-le→-ule→-ul-;

-i-le→-ile→-il-;

-i-fy→-ify→-ifi-→-if-;

-le-ing→-ling;

-le-er→-ler;

-le-ed→-led;

-i-ous→-ious;

-i-on→-ion;

-acy-ous→-acious;

-acy-ty→acity;

-ist-er→-istr (ít trường hợp);

-ate-ion→-ation;

-ate-ic→-at-ic;

-ate-ive→-at-ive;

-ate-ory→-at-ory;

-ary-um→-ari-um;

-ory-um→-ori-um;

-acy-ous→-aci-ous.

Các tổ hợp thường gặp của tiền tố và hậu tố

Hình vị được cấu thành từ âm vị nguyên âm và âm vị phụ âm. Do tiền tố và hậu tố ít hơn gốc từ, chúng ta có thể phân tích cấu thành nguyên âm và phụ âm của chúng. Như phân tích cho thấy, các tổ hợp thường gặp của tiền tố và hậu tố được cho trong Bảng 19; việc thuộc lòng bảng này giúp nắm vững tiền tố và hậu tố một cách hiệu quả.

Bảng 19 — Các tổ hợp thường gặp của tiền tố và hậu tố

	A	E	I/Y	O	U/W
	ab	-	-	-	-	-B
	ac/ace	-	ic	-	-	-C
	acy	-	-	-	-	CY
	-	-	-	-	-	CH
	ad	ed	id	-	-	-D
	af	ef	ify	of	-	-F
F-	-	-	fy	-	-
	ag/age	eg	-	-	-	-G
	-	-	-	-	-	-H
	-	-	-	-	-	-J
	-	-	-	-	-	-K
	al	el	-	-	ul	-L
L-	-	le	ly	-	-
	am	em	im	om	um	-M
	an	en	in	on	om	-N
	ang	eng	ing	ong	-	-NG
	ant	ent	-	-	-	-NT
	ance	ence	-	-	-	-NCE
	ancy	ency	-	-		-NCY
	ap	-	ip	-	-	-P
Q-	-	-	-	-	qu
	ar	er	ir	or	ur	-R
	ary	ery	-	ory	-	-RY
	as	es	ise	-	us	-S
	ast	est	ist	-	-	-ST
	-	-	ism	-	-	-SM
	-	-	ish	-	-	-SH
	at/ate	et	it/ite	-	ut	-T
	-	-	ity	-	-	-TY
	-	-	ive	-	-	-V
	aw	ew	-	ow	-	-W
	-	ex	-	-	-	-X
	ay	ey	-	oy	-	-Y
	-	-	ize	-	-	-Z